Czym grozi niedobór kwasu foliowego

Kwas foliowy jest niezbędny każdemu człowiekowi, wszystkim komórkom organizmu. Szczególnie wysokich dawek tego kwasu oraz witamin z grupy B potrzebuje w łonie matki płód. Z powodu braku odpowiednich dawek kwasu foliowego dziecko może urodzić się z uszkodzeniem rdzenia kręgowego i nerwów, dlatego wszystkie kobiety planujące zajście w ciążę, z wyjątkiem chorych na epilepsję, powinny spożywać dużo pokarmów bogatych w ten kwas. Czym jeszcze grozi niedobór tego kwasu foliowego? W jakich produktach możemy go znaleźć?

 

Rola kwasy foliowego

Kwas foliowy (witamina B11, witamina M, folacyna) to właściwie nie jeden związek chemiczny, ale cała grupa obejmująca około dwudziestu pochodnych pteryny – substancji, która m.in. barwi skrzydła motyli. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa folium, czyli liść, bowiem w witaminę obfitują szczególnie warzywa o zielonych liściach. Kwas foliowy występuje zarówno w tkankach wielu zwierząt, jak i roślin, a po raz pierwszy wyodrębniono go w latach czterdziestych z liści szpinaku.

Kwas foliowy bierze czynny udział w syntezie kwasów nukleinowych, z których powstaje DNA, regulując tym samym wzrost i funkcjonowanie wszystkich komórek. Wraz z witaminą B12 uczestniczy również w tworzeniu czerwonych krwinek, ma zatem działanie krwiotwórcze, a jego niedobór skutkuje anemią. Ponadto, kwas foliowy przekształca aminokwasy, homocysteinę w metioninę, z której w procesie przemiany powstają tzw. neurostymulatory (serotonina i noradrenalina), niezbędne do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Właściwy poziom kwasu foliowego chroni układ krążenia przed miażdżycą naczyń krwionośnych, pomaga również w sprawnym funkcjonowaniu wątroby, jelit oraz żołądka, tworzy również sok żołądkowy. Kwas foliowy zmniejsza również ryzyko wystąpienia raka jelita grubego, żołądka ora szyjki macicy.

Kwas ten jest szczególnie istotny w czasie ciąży, bowiem reguluje on rozwój komórek nerwowych. Każda kobieta, która planuje ciążę, powinna przyjmować profilaktycznie dawkę 0,4 mg kwasu foliowego dziennie (zmniejsza to ryzyko wystąpienia wady cewy nerwowe aż o 70 proc.). Można go przyjmować zamiast codziennego suplementu witaminowego. Wiele preparatów witaminowych ma wysokie dawki witaminy A, więc lepiej unikać ich w pierwszych dniach ciąży.

Konsekwencje niedoboru kwasu foliowego

Niedobór kwasu foliowego w organizmie może prowadzić do niedokrwistości, zaburzeń degeneracyjnych, wielu chorób układu krążenia, osteoporozy, a także nowotworów. Ponadto, w przypadku płodu, może on skutkować wadami cewy nerwowej, do których należą ciężkie wady wrodzone mózgu oraz rdzenia kręgowego, powstające na wczesnym etapie rozwoju płodu (już w 4. tygodniu od zapłodnienia). Najczęstsze wady to: bezmózgowie, rozszczep kręgosłupa oraz przepuklina mózgowa. Jeśli w rodzinie urodziło się już dziecko z wadą cewy nerwowej, ryzyko urodzenia kolejnego z tego rodzaju wadą wzrasta. Dlatego też w takim przypadku kobieta, starając się o dziecko, powinna przyjmować kwas foliowy w dawce 10-krotnie wyższej niż zalecane 4 mg dziennie.

Wspomniany rozszczep kręgosłupa jest najczęściej występującą wadą cewy nerwowej i polega on na braku tylnej części łuków kręgowych. Przez ten ubytek w kościach kręgosłupa część rdzenia kręgowego przemieszcza się na zewnątrz kanału kręgowego, co często jest powiązane z uszkodzeniami rdzenia. Rozszczep kręgosłupa może występować pod wieloma postaciami, m.in. przepukliny oponowej, przepukliny oponowo-rdzeniowej oraz przepukliny rdzeniowej. W pierwszym z tych przypadków, błony otaczające rdzeń kręgowy przemieszczają się przez ubytek w kościach kręgosłupa poza kanał kręgowy, tworząc wypełniony płynem mózgowo-rdzeniowym worek. Jest to najłagodniejsza postać rozszczepu kręgosłupa – rdzeń kręgowy pozostaje tu nienaruszony. Z kolei przepuklina oponowo-rdzeniowa polega na obecności worka przepuklinowego z opon rdzeniowych z zawartym w nim odcinkiem rdzenia kręgowego. Jest to wada otwarta, czyli powierzchnia opon ma bezpośredni kontakt z otoczeniem, a z powierzchni takiego guza często sączy się płyn. Wadzie tej towarzyszy bardzo często również wodogłowie, niedowład kończyn dolnych, brak kontroli nad zwieraczami. Z kolei przepuklina rdzeniowa charakteryzuje się brakiem worka oponowego. Dochodzi tu do bezpośredniego wycieku płynu mózgowo-rdzeniowego.

Przepuklina mózgowa jest natomiast wadą, w której przez wrodzony otwór w czaszce dochodzi do przemieszczenia się na zewnątrz opon i części mózgu dziecka. Najczęściej przepuklina jest zlokalizowana w potylicy, ale może być również w okolicach oczodołu lub jamy nosowej. W około 50 proc. przypadków, przepuklinie towarzyszy też wodogłowie, mogą również wystąpić zaburzenia ruchowe oraz obniżenie sprawności intelektualnej.

Bezmózgowie jest natomiast wadą polegającą na braku mózgu lub większości jego struktur. W około połowie przypadków bezmózgowie występuje łącznie z rozszczepem kręgosłupa. Dziecko z taką wadą umiera zwykle jeszcze przed porodem albo wkrótce po urodzinach.

Źródła kwasu foliowego

Zapasy kwasu foliowego w organizmie zdrowego wynoszą około 5 – 10 mg, z czego mniej więcej połowa znajduje się w wątrobie. Okres wyczerpania się tych zapasów wynosi 3–4 miesiące. Istotny jest fakt, iż kwas foliowy jest substancją egzogenną, czyli musi być dostarczony wraz z pożywieniem, bowiem sam organizm nie potrafi go wytworzyć (jedynie mikroflora jelitowa syntetyzuje niewielkie jego ilości).

Kwas foliowy występuje zarówno w pokarmach pochodzenia zwierzęcego: w wątrobie, nerkach, jak i roślinnego: w drożdżach, warzywach liściastych, soi, otrębach pszennych. Bogatym źródłem folianów w codziennej diecie człowieka są właśnie warzywa liściaste (surowe i mrożone),  w tym szczególnie sałata, szpinak, kapusta, brokuły, szparagi, kalafior, brukselka, a także bób, zielony groszek, pomidory, buraki. Kwas foliowy znajdziemy również w chlebie i wzbogaconych płatkach śniadaniowych (opakowanie z białą literą „F” na niebieskim tle), owocach awokado i owocach cytrusowych, pełnych ziarnach zbóż, orzechach i słoneczniku. Innym dobrym źródłem są ziemniaki, pietruszka, jeżyny i daktyle, brązowy ryż, makaron oraz jajka. Niewielką ilość kwasu foliowego i jego pochodnych zawiera mięso, mleko i produkty mleczne. Do produktów żywnościowych zawierających najmniej kwasu, zaliczyć należy ryby (np. tuńczyk, morszczuk, śledzie) oraz pozostałe owoce (np. jabłka).

Warto pamiętać, że kwas foliowy łatwo ulega zniszczeniu podczas długiego gotowania, zatem warzywa najlepiej gotować na parze lub w małej ilości wody. Istotne jest również, by warzywa były świeże. Im dłużej przechowujemy produkty tym mniej kwasu foliowego będą one zawierać.