Moje dziecko jest nieśmiałe – co robić?

Nieśmiałość jest cechą stosunkowo często spotykaną wśród dzieci i nastolatków. Nie trzeba specjalisty, by odróżnić dziecko nieśmiałe od pozostałych rówieśników – zwykle staje się ono samo, nawet jeśli bardzo chce być członkiem grupy, bowiem strach nie pozwala mu włączyć się do zabawy. Czy można mu pomóc? Jak pokonać nieśmiałość u dziecka?

Czym jest nieśmiałość

Nieśmiałość definiowana jest przez specjalistów jako rodzaj postawy emocjonalnej, wykształconej pod wpływem niepowodzeń. Mogą one sprawić, że osoba zaczyna postępować ostrożnie, oczekując i przewidując na swojej drodze trudności. Lękowi społecznemu w nieśmiałości towarzyszy skrępowanie, a także zahamowania, wynikające z charakterystycznego pesymistycznego myślenia i niskiej samooceny. Ten rodzaj lęku sprawia, że w zachowaniu dominuje bierność, przejawiająca się rzadkim podejmowaniem inicjatywy w działaniu, niezgłaszaniem się do odpowiedzi, niezabieraniem głosu w dyskusjach czy unikaniem aktywności związanej ze współzawodnictwem.

W dzisiejszych, konsumpcyjnych czasach, kiedy do każdej sfery życia wkradło się współzawodnictwo, ale także izolacja oraz samotność, rośnie populacja dzieci nieśmiałych. Milczą one, kiedy ktoś zadaje im pytanie, robią wszystko, by tylko nie zwracać na siebie uwagi. Wstydliwe dziecko, a po kilku latach już wstydliwy nastolatek, często zupełnie nie radzi sobie w kontaktach społecznych. Ma mniej kolegów (bądź nie ma ich wcale), nie angażuje się w żadne formy aktywności, zarówno przez rówieśników jak i nauczycieli odbierany jest negatywnie. Niestety nieśmiałość powoli staje się chorobą społeczną, która wiąże się z negatywnymi skutkami zarówno w sferze rozwoju emocjonalno-społecznego, jak i poznawczego dzieci. I choć niekiedy dzieci wyrastają z nieśmiałości, to pozostaje żal za tymi wszystkimi występami, konkursami, wycieczkami czy zabawami, w których nie wzięły udziału.

Skąd się bierze nieśmiałość

Badacze osobowości wskazują, że nasza gotowość na kontakty z innymi ludźmi jest uwarunkowana genetycznie, zatem osoby nieśmiałe od urodzenia są niejako skazane na nieśmiałość z powodu wrażliwego systemu nerwowego odziedziczonego przez przodków. Zgodnie z takim podejściem pozbycie się nieśmiałość jest bardzo trudne a nawet niemożliwe i całe szczęście, że takie spojrzenie na przyczyny nieśmiałości nie zostało potwierdzone naukowo.

Według behawiorystów nieśmiałe są te osoby, które nie przyswoiły sobie umiejętności społecznych ułatwiających kontakty z innymi ludźmi. Przyczyn nieśmiałości szukają oni w negatywnych kontaktach z innymi ludźmi w przeszłości oraz w częstym przywoływaniu w pamięci takich sytuacji, w których własne zachowanie było odmienne od oczekiwanego i przeżywaniu frustracji z tego powodu. Oduczyć można się zatem nieśmiałości przez nabywanie umiejętności społecznych.

Z kolei psychoanalitycy twierdzą, że nieśmiałość jest reakcją na niezaspokojone pierwotne pragnienie id, wynikiem koncentracji ego na samym sobie (narcyzm), zbyt wczesnym odłączeniem dziecka od matki. Socjologowie natomiast wyrażają przekonanie, że na nieśmiałość wpływ mają warunki życia w społeczeństwie, tj. częste zmiany (pracy, miejsca zamieszkania, szkoły), coraz większa izolacja ludzi i brak potrzeby kontaktów interpersonalnych, potęgowany jeszcze przez możliwości, jakie daje Internet.

Na nieśmiałość dziecka prawdopodobnie wpływa również nieśmiałość matki, bowiem przebywając z rodzicami, maluch przejmuje ich zachowania poprzez mechanizmy naśladowania i identyfikacji. Źródeł nieśmiałość należy szukać ponadto w takich uczuciach, jak lęk społeczny, zależność psychiczna od innych osób oraz bierność.

Negatywne skutki nieśmiałości

Nieśmiałość może wpływać na rozwój zarówno poznawczy, jak i emocjonalno-społeczny dziecka. W sferze rozwoju poznawczego wpływa ona na możliwość zapamiętywania, bowiem dzieci nieśmiałe koncentrują się na własnych przeżyciach, a nie na dopływających do nich informacjach. Problemy sprawiają im również wypowiedzi ustne, przez co zwykle są oceniane przez siebie i innych jako mniej inteligentne od grupy. Nieśmiałość wpływa także na radzenie sobie w nowych sytuacjach – dzieci nieśmiałe nie lubią nowego otoczenia, niejasnych sytuacji, a także tych, w których wielokrotnie należy dokonywać wyboru. Mają również problem z urzeczywistnieniem własnych marzeń i planów, często osiągają gorsze wyniki działania bowiem nadmiernie koncentrują się na społecznym odbiorze własnej osoby, co utrudnia im skupienie się na danej aktywności.

W sferze rozwoju emocjonalno-społecznego nieśmiałość utrudnia nawiązywanie i podtrzymywanie kontaktów międzyludzkich. Dzieci nieśmiałe tracą wiele okazji do poczucia się częścią grupy, pełnoprawnymi i lubianymi jej członkami. Mogą być one traktowane przez otoczenie albo pozytywnie (jako spolegliwe), ale znacznie częściej znajdują się „z boku grupy”. Przeżywają one silne negatywne emocje w kontaktach społecznych, a ponieważ emocje te wywierają silny wpływ na procesy poznawcze, to nieśmiałe dzieci mogą mieć skłonność do postrzegania tylko tych zachowań otoczenia, które utwierdzają je w przekonaniu o własnej nieudolności. To zaś wzmacnia lęk przed kontaktami społecznymi i w ten sposób tworzy się nieprzerwany krąg lęku i nieśmiałości.

Jak pomóc nieśmiałemu dziecku?

Mimo iż na geny wpływu nie mamy, to warto pamiętać, iż liczne badania podkreślają silny związek nieśmiałości z brakiem wiary we własne możliwości i zaniżoną samooceną. Możemy zatem wspomóc nasze dziecko, zaszczepiając w nim poczucie godności oraz wiarę w samego siebie i w swoje możliwości. Przede wszystkim należy unikać zarówno nadmiernej opiekuńczości, bowiem wyzwala ona wstydliwość i sprawia, że dziecko nie ma możliwości ćwiczenia umiejętności społecznych, jak i surowej oraz częstej krytyki dziecka. Nie pozwólmy także na etykietowanie dziecka – uwaga ta dotyczy również rodziców. Zamiast tłumaczyć, że dziecko jest nieśmiałe, wstydliwe, lepiej użyć stwierdzenia, że „potrzebuje czasu, by się dobrze bawić”.

Koncentrujmy się na mocnych stronach dziecka – wspólnie możemy zastanowić się w czym jest dobre, co sprawia mu największą radość. Nagradzajmy dzieci za podejmowanie wyzwań, poświęcajmy im pełnie swojej uwagi i zauważajmy sukcesy w pokonywaniu nieśmiałości. Uczmy dziecko tolerancji dla własnych słabości, dla niedoskonałości. Musi wiedzieć, że nikt nie jest doskonały, zaś popełnione błędy są okazją do nauki i wyciagnięcia wniosków na przyszłość. Warto podzielić się z dzieckiem swoją własną historią będącą przykładem naszego błędu, dzięki któremu czegoś się nauczyliśmy.

Kiedy wszystkie te działania okażą się niewystarczające, a zaburzenia przybierają na sile, konieczna może okazać się terapia. Jej głównym celem jest wykształcenie u dzieci umiejętności samodzielnego, lepszego radzenia sobie z nieśmiałością w kontaktach społecznych. Wśród najczęściej stosowanych wobec dzieci nieśmiałych metod i technik terapeutycznych wymienia się: metodę Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne oraz odwrażliwianie i modelowanie.

Pamiętajmy jednak, że niezależnie od tego, czy zachodzi potrzeba terapii, czy też nie, nieśmiałe dziecko winna wspomagać rodzina i otoczenie. Okazywanie bezwarunkowej miłości i akceptacji, szacunku do jego uczuć, pozwolenie na błędy, życzliwe słowo – to najlepszy sposób na nieśmiałość.

Źródło:

Gerstman S., 1963, Uczucia w naszym stylu, Wiedza Powszechna, Warszawa

Gładyszewska-Cylulko J., 2012, Wspomaganie rozwoju dzieci nieśmiałych poprzez wizualizację i inne techniki arteterapii, IMPULS, Kraków